Digital resources in the Social Sciences and Humanities OpenEdition Our platforms OpenEdition Books OpenEdition Journals Hypotheses Calenda Libraries OpenEdition Freemium Follow us

Euskal Herriko Bando Gerrak (XIV-XV. mendeak)

Ekaitz Etxeberria Gallastegi, University of the Basque Country

Abstract: This post by Ekaitz Etxeberria Gallastegi discusses the Basque factional wars. Driven by a socio-economic crisis families of the nobility used violence to sustain their income, a practice legally permitted at the time. These conflicts were particularly intense in the Basque region due to its unique social and territorial configuration, with over 200 noble families vying for control over resources, political dominance, and social prestige within a defined coastal area. Conflicts ranged from local disputes to large-scale alliances, eventually forming two major factions across different regions, with fluid alliances leading to widespread violence, especially between 1440 and 1448.

Bando gerrak Behe Erdi Aroko Euskal Herriko fenomeno bereizgarrietakoenen artean egon ziren, eta beharbada garai hartako fenomenorik adierazgarriena izan ziren. Baina zer izan ziren? Behe Erdi Aroko gizarteari eragin zion krisi orokorraren ondorioz, euskal behe nobleziako leinuek (aitonensemeak edo kapareak) diru-iturri gutxituei eusteko modu berriak bilatu zituzten. Testuinguru horretan, indarkeria zilegizko irtenbide bihurtu zen. Izan ere, garaiko legediak (tartean, 1452ko Bizkaiko Foru Zaharra) elkarri desafiatzeko eskubidea aitortzen zien nobleei, benetako gerra pribatuak deklaratzeko aukera emanez.

Honaino, egoera ez zen Europako beste eskualde batzuetan bizi zenaren oso bestelakoa. Hala ere, Euskal Herrian gerra pribatuek izaera kronikoa hartu zuten, eta benetako gaitz endemikoa bihurtu ziren, bereziki XV. mendean. Intentsitate berezi hori ulertzeko gakoa eremuaren gizarte- eta lurralde-konfigurazioan datza. Eremu honi Kantauri itsasoak iparraldean eta Gasteiz eta Iruña hiriek hegoaldean, Karrantza haranak mendebaldean eta Donibane Garazik ekialdean mugatzen duten kostaldeko korridorea da, erantsitako mapan ikus daitekeenez.

5.000 kilometro karratu inguru hartzen dituen lurralde honetan 200 leinu noble baino gehiago biltzen ziren, interes desberdinengatik borrokatzen zirenak: mendi eta burdinolen kontrola, hiribilduetako kontrol politikoa edo, batzuetan, lehia pertsonalengatik. Eztabaida horiek prestigio sozialerako nahiari ere erantzuten zioten. Garai hartako kronikari bizkaitar batek adierazi zuen bezala (berak ere gatazka horietako batzuetan parte hartu zuen), “gehiago balio” nahi zen (“valer más”): hau da, aberastasunean, boterean edo eraginean aurkariaren aurrean nagusitasuna erakustea, esparrua edozein zela ere.

Leinuen arteko liskarrak maila desberdinetan gertatzen ziren. Horiek aldi berean gertatzen ziren eta askotan gainjarri ere egiten ziren, eta horrek indarkeria mailaren gorakada ekarri zuen. Oinarrizko mailan, gatazkak tokian-tokiko aferak ziren, leinu bik edo gehiagok bailara edo herri jakin baten barruan konfrontazio estrukturalak zituztenean. Hala ere, aliatuak bilatu nahi izateak gatazka zabal zezakeen, leinu gehiago erakarriz eta gatazka eskualdearen nagusitasuna eskuratzeko borroka batean bihurtuz. Kasu batzuetan, aliantza horiek are gehiago hazten ziren, probintzia-dimentsioa lortuz. Horrela, leinuak aurrez aurre zeuden bi bando handitan elkartuta amaitu zuten, eta horrek lurraldearen polarizazio orokorra eragiten zuen.

Aurrez aurre zeuden bandoak, Gipuzkoan, oinaztarrak eta ganboatarrak ziren; Bizkaian, Abendaño eta Butroi-Mugika ditugu; Lapurdin, Urtubia eta Amezketa; eta Nafarroan, Agramont eta Beaumont. Bando horiek egitura egonkorrak ziren arren, ez zuten afiliazio finko edo iraunkorrik. Leinuen arteko aliantzak aldakorrak ziren eta interes zirkunstantzialei erantzuten zieten; beraz, gaur ganboatarrekin lerrokatzen zen leinu batek bihar oinaztarrekin egin zezakeen. Dinamika hori 1440tik 1448ra bitarteko aldi bereziki bortitz batean amaitu zen, euskal probintzia desberdinetako leinuak hauen eremuetatik kanpo ematen ari ziren gatazketan esku hartzen hasi zirenean. Horrek bando gerren eskala areagotu egin zuen, eta nabarmen igo zen  bai gerra-ekintzen bai biktimen kopurua.

Azken hamarkadan, ValerMás ikerketa-proiektuan eta Gizarteak, Prozesuak eta Kulturak (VIII-XVIII. mendeak) ikerketa-taldean (biak Euskal Herriko Unibertsitatean, EHUn, errotuak), eskura dauden iturri narratibo nagusien azterketa kuantitatiboa jorratu dugu: Anales Breves de Vizcaya eta Lope García de Salazarren Libro de las Buenas Andanças e Fortunas. Azterketa horri esker, zehatzago neurtu ahal izan da Euskal Herriko gerra pribatuen fenomenoa eta haren ondorioak. 1390 eta 1473 urteen artean, 443 gerra ekintza identifikatu dira guztira, hilketak, segadak, dorretxeen aurkako erasoak, setioak eta batailak barne. Erregistro horietatik abiatuta, bando gerren ondorioz 1.933 eta 2.091 pertsona inguru hil zirela kalkulatu dugu.


Photo: “Trachtenbuch” des Christoph Weiditz, Germanisches Nationalmuseum Nürnberg, Hs. 22474. Bl. 133-134 Baskischer Bauer mit seiner Wehr / Baskischer Kriegsmann.